खरंच, म्युच्युअल फंड चे सुद्धा प्रकार आहेत. हे प्रकार म्युच्युअल फंड (MF) ज्या प्रकारच्या मालमत्तेत गुंतवणूक करतात त्यावर आधारित असतात.

जसे की शेअर्स, सरकारी सिक्युरिटीज (Govt. securities), कॉर्पोरेट बाँड (corporate bonds), सोने, चांदी आणि इतर.

मालमत्ता व्यवस्थापन कंपन्या (asset management companies), किंवा आपण सर्वजण त्यांना म्युच्युअल फंड हाऊस म्हणून ओळखतो.

म्युच्युअल फंड हाऊस विविध पर्यायांमध्ये आपल्याकडून एकत्रित केलेले पैसे गुंतवतात.

ते बहुतेकदा सूचीबद्ध (listed) कंपन्यांचे शेअर्स खरेदी करून शेअर बाजारात गुंतवणूक करतात.

म्युच्युअल फंड चे (mutual fund = MF) प्रकार MF ज्या कंपनीत गुंतवणूक केली आहे त्या कंपनीच्या आकारावर देखील अवलंबून असतात. ‘आकार’ म्हणजे आपला अर्थ कंपनीचे मार्केट किंमत (market cap), किंवा आपण कंपनीचे एकूण बाजार मूल्य म्हणू शकतो.

मार्केट कॅपिटलायझेशन (मार्केट कॅप) म्हणजे काय? -> मार्केट कॅप म्हणजे संपूर्ण कंपनीचे बाजार मूल्य. ते त्या कंपनीच्या सर्व शेअर्सची किंमत असते. जेव्हा आपण शेअर बाजारात एखाद्या कंपनीच्या शेअर्सबद्दल बोलतो तेव्हा त्याचा अर्थ असा होतो की ती कंपनी एक सूचीबद्ध कंपनी (listed company) आहे.

म्युच्युअल फंड आणि त्यांचे प्रकार

जर आपण म्युच्युअल फंड चे वर्गीकरण केले तर बाजारात दीर्घ श्रेणीचे आणि विविध प्रकारचे म्युच्युअल फंड आहेत. भारतात, म्युच्युअल फंड चे प्रामुख्याने पाच श्रेणींमध्ये वर्गीकरण केले जाते, उदा.

• इक्विटी फंड (Equity fund)
• कर्ज निधी (Debt fund)
• हायब्रिड फंड (Hybrid fund)
• उपाय देणारी योजना (Solution Oriented schemes) आणि
• इतर योजना (Other schemes)

म्युच्युअल फंडांचे वर्गीकरण करण्याची ही सेबी (SEBI) ची पद्धत आहे.

सेबी याला ‘म्युच्युअल फंड योजनांचे वर्गीकरण आणि तर्कसंगतीकरण’ असे म्हणते. सेबीच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार उप-वर्गीकरणाची देखील खाली चर्चा केली आहे.

सेबीच्या वेबसाइटला भेट द्या  ➡️ सेबी (SEBI) – MF चे वर्गीकरण

आता, आपण फक्त पहिला प्रकार म्हणजे इक्विटी (equity MF) श्रेणीबद्दल थोडक्यात चर्चा करू – आणि आपण इक्विटी म्युच्युअल फंडांच्या उप-श्रेणींबद्दल देखील चर्चा करू.

इक्विटी म्युच्युअल फंड (equity MF) –

equity mutual fund हे एकत्रित पैसे शेअर बाजारात गुंतवून सूचीबद्ध कंपन्यांचे (listed companies) शेअर्स खरेदी करतात. शेअर्स आणि इक्विटी या दोन थोड्या वेग-वेगळ्या संकल्पना आहेत.

Equity (इक्विटी ) म्हणजे कंपनीचे एकूण मालकी मूल्य . इक्विटी गणना म्हणजे कंपनीच्या सर्व मालमत्ता वजा सर्व कर्जे (liabilities). आणि शेअर्स ही त्या मालकीचे प्रतिनिधित्व करणारी युनिट्स (units = एकक) आहेत.

मुळात, इक्विटी म्युच्युअल फंड शेअर्स खरेदी करतात आणि दीर्घकालीन नफा मिळविण्याचा प्रयत्न करतात. हे म्युच्युअल फंड अल्पावधीत अस्थिर असू शकतात. या इक्विटी म्युच्युअल फंड चा विचार करताना दीर्घकालीन (एका वर्षापेक्षा अधिक) गुंतवणूक हा एक चांगला पर्याय आहे.

उप-वर्ग (sub-categories) 👇

लार्ज-कॅप फंड (large cap funds)–

लार्ज-कॅप म्युच्युअल फंड प्रामुख्याने लार्ज कॅप कंपन्यांमध्ये गुंतवणूक करतात. लार्ज कॅप फंड लार्ज कॅप कंपन्यांमध्ये किमान ८०% किंवा त्याहून अधिक गुंतवणूक करतात.

लार्ज कॅप कंपनी म्हणजे अशी कंपनी जी भारतातील टॉप १०० कंपन्यांमध्ये येते. आणि अशा कंपनीचे मार्केट कॅप (बाजार मूल्य) सुमारे २०००० कोटी रुपये किंवा त्याहून अधिक असते. (सेबी (SEBI) च्या वर्गीकरणानुसार).

या लार्ज कॅप कंपन्या = ब्लू-चिप स्टॉक (blue-chip stocks) हे लार्ज कॅप कंपन्यांचे लोकप्रिय नाव आहे. कारण या कंपन्या स्थिर कामगिरीसह मूलभूतपणे आर्थिकरित्या मजबूत आहेत.

उर्वरित २०% गुंतवणूक स्मॉल कॅप आणि मिड कॅप कंपन्यांकडे किंवा इक्विटी इन्स्ट्रुमेंट्सशी संबंधित इतर कोणत्याही मालमत्तेमधे केली जाऊ शकते.

मिड-कॅप फंड (mid-cap funds) –

हे म्युच्युअल फंड प्रामुख्याने मिड-कॅप कंपन्यांमध्ये गुंतवणूक करतात. मिड-कॅप फंड यांना मिड-कॅप कंपन्या/स्टॉकमध्ये 65% (किमान) किंवा त्याहून अधिक गुंतवणूक करावी लागते.

कंपनी तिच्या मार्केट कॅपच्या आधारावर रँकिंग करते. भारतातील सूचीबद्ध कंपन्यांमध्ये मिड-कॅप कंपनी १०१ व्या ते २५० व्या स्थानावर असते.

अशा मिड-कॅप कंपन्यांचे मार्केट कॅप अंदाजे ५००० कोटी ते २०००० कोटी रुपये असते.

या कंपन्या ‘मध्यम जोखीम’ श्रेणीत येतात. या कंपन्या लार्ज-कॅप कंपन्यांपेक्षा जास्त अस्थिर असतात. या कंपन्या लार्ज कॅप कंपन्यांपेक्षा जास्त नफा देऊ शकतात.

मिड-कॅप फंड लार्ज-कॅप फंडांपेक्षा चांगले परतावा देऊ शकतात, परंतु लार्ज-कॅप फंडांपेक्षा ते अधिक रिस्की आणि अस्थिर असतात.

उर्वरित ३५% गुंतवणूक इतर इक्विटी इन्स्ट्रुमेंट्समध्ये किंवा स्मॉल-कॅप, लार्ज-कॅप कंपन्यांमध्ये निर्देशित केली जाऊ शकते.

---

याबद्दल वाचा – भारतातील टॉप १० कंपन्या (२०२५)

---

स्मॉल-कॅप फंड –

स्मॉल-कॅप फंड स्मॉल-कॅप कंपन्यांमध्ये त्यांच्या 65% (किमान) गुंतवणुकीचे लक्ष्य ठेवतात.

हे जास्त अस्थिरता असलेले उच्च जोखीम असलेले फंड आहेत. लार्ज-कॅप आणि मिड-कॅप फंड स्मॉल-कॅप फंडांपेक्षा अधिक सुरक्षित असतात.

हे म्युच्युअल फंड खूप जास्त परतावा देऊ शकतात, परंतु शेअर बाजारात खरेदी करण्यासाठी ते सर्वात धोकादायक मालमत्तांपैकी एक आहेत.

भारतातील सूचीबद्ध कंपन्यांमध्ये स्मॉल-कॅप कंपनी २५१ व्या स्थानापासून पुढे जाते. ही रँकिंग कंपनीच्या मार्केट कॅपवर आधारित असते. स्मॉल-कॅप कंपनीचे मार्केट कॅप ५००० कोटी रुपयांपेक्षा कमी असते.

उर्वरित ३५% गुंतवणूक इतर इक्विटी इन्स्ट्रुमेंट्सना दिली जाऊ शकते.

फ्लेक्सी-कॅप फंड –

हा मिश्र प्रकारचा म्युच्युअल फंड आहे. ‘फ्लेक्सि’ हे नाव ‘फ्लेक्सिबल’ (flexible) शब्दाचे संक्षिप्त रूप आहे. हे म्युच्युअल फंड तिन्ही प्रकारच्या कंपन्यांमध्ये गुंतवणूक करतात, म्हणजेच लार्ज-कॅप, मिड-कॅप आणि स्मॉल-कॅप.

फ्लेक्सी-कॅप फंडांना विशिष्ट कॅपमध्ये गुंतवणुकीचा विशिष्ट टक्केवारी समर्पित करण्याची आवश्यकता नसते.

त्यांना फक्त किमान ६५% गुंतवणूक इक्विटी आणि संबंधित साधनांमध्ये समर्पित करावी लागेल.

हे फंड संतुलित आहेत आणि या प्रकारामध्ये इन्व्हेस्टमेंट (investment) ची अधिक लवचिकता असते.

मल्टी-कॅप फंड –

मल्टी-कॅप फंड हा फ्लेक्सी-कॅप फंड सारखाच असतो. फरक एवढाच आहे की मल्टी-कॅप फंडाने प्रत्येक श्रेणीतील कंपन्यांना २५% गुंतवणूक वाटप करावी. लार्ज-कॅप, मिड-कॅप आणि स्मॉल-कॅप कंपन्यामध्ये प्रत्येकी २५% इन्व्हेस्टमेंट करावी लागते.

या वितरणाचा उद्देश इन्व्हेस्टमेंट मध्ये समतोल राखणे आणि निधी अधिक स्थिर करणे आहे.

येथे, मल्टी-कॅप फंडांना त्यांच्या एकूण गुंतवणुकीच्या ७५% (किमान) इक्विटी आणि संबंधित साधनांमध्ये समर्पित करावे लागतील.

---

आतापर्यंत, आपण सेबीच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार भारतातील म्युच्युअल फंड च्या प्रकारांवर चर्चा केली आहे. याव्यतिरिक्त, आपण इक्विटी फंड (equity MF) आणि त्यांच्या उप-श्रेणींबद्दल वाचले.

पुढील पोस्ट/लेखात, आपण उर्वरित श्रेणींबद्दल पुढे जाऊ.