अमेरिका – ‘फेडरल रिझर्व्ह’ म्हणजे काय ? US Federal Reserve

फेडरल रिझर्व्ह ही अमेरिकेची (युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका, USA) ची मध्यवर्ती बँक आहे. 

आपल्याकडे भारताची मध्यवर्ती बँक म्हणून आरबीआय आहे, तसेच अमेरिकेत फेडरल रिझर्व्ह आहे .  Fed ही अमेरिकेची मध्यवर्ती बँक आहे, जी  १९१३ च्या फेडरल रिझर्व्ह कायद्याद्वारे तयार केली गेली आहे.

फेड / ‘Fed’ हा फेडरल रिझर्व्हचा एक लोकप्रिय Short form/ लघुरूप आहे.

Fed अमेरिकन डॉलर्स छापते आणि ते स्वतःच्या मर्जीने डॉलर्स छापू शकते 🤑🤩💵💸💸. परंतु त्यांनी देशातील आणि जागतिक स्तरावरील आर्थिक आणि आर्थिक परिस्थिती लक्षात घेतली पाहिजे.

फेड स्थापन करण्याचे उद्दिष्ट म्हणजे बँकिंग व्यवस्थेतील ताणतणावांना प्रभावीपणे प्रतिसाद देणारी आर्थिक व्यवस्था निर्माण करणे. 

ज्या पद्धतीने आरबीआय भारतातील बँका आणि बँकिंग व्यवस्थेचे नियमन करते, त्याचप्रमाणे अमेरिकेत फेड देखील करते. अमेरिकेतील बँका आणि एकूण बँकिंग व्यवस्थेचे नियमन फेड करते.

फेडरल ही एक वैधानिक संस्था आहे (कायद्याने निर्माण केलेली कोणतीही संस्था/संघटना). ती १९१३ च्या ‘फेडरल रिझर्व्ह कायदा’ या कायद्यातून आपले अधिकार मिळवते.

फेडरल रिझर्व्हची रचना 🏦💰💵

फेड रिझर्व्ह सिस्टममध्ये हे समाविष्ट आहे –

• बोर्ड ऑफ गव्हर्नर्स – एक संघीय संस्था ज्याचे मुख्यालय वॉशिंग्टन, डीसी येथे आहे.
  • फेड चेअर गव्हर्नरच्या बोर्डाचे प्रमुख असतात. त्यांच्याकडे एक उपाध्यक्ष देखील असतो.
• अमेरिकेतील १२ फेडरल रिझर्व्ह बँका.
• फेडच्या सिस्टीममधील १२ मतदान सदस्य, जे “फेडरल ओपन मार्केट कमिटी” वर काम करतात आणि अमेरिकेचे महत्त्वाचे चलनविषयक धोरण निश्चित करण्यात मदत करतात.
• फेड ही एक स्वतंत्र व्यवस्था आहे. फेडच्या निर्णयांना राष्ट्रपती किंवा इतर कोणाच्याही मान्यतेची आवश्यकता नसते. 
• गव्हर्नर बोर्ड ही ७ सदस्यांची संस्था असते. गव्हर्नर बोर्डाच्या सदस्यांचा कार्यकाळ १४ वर्षांचा असतो. त्यांना अमेरिकेचे अध्यक्ष नामनिर्देशित करतात आणि सिनेट त्यांच्या पदांवर त्यांची पुष्टी करतात.

फेडची प्रमुख कार्ये –

👇

1. ते अमेरिकेचे चलनविषयक धोरण ठरवते आणि चालवते.
2. फेड देशाच्या आर्थिक व्यवस्थेच्या स्थिरतेला प्रोत्साहन देते.
3. बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय संस्थांसारख्या वित्तीय संस्थांचे पर्यवेक्षण आणि नियमन करते.
4. पेमेंट आणि सेटलमेंट सिस्टमची सुरक्षितता वाढवते.
5. ग्राहक संरक्षण, वित्त आणि संपूर्ण अर्थव्यवस्थेबद्दल लोकसंख्येमध्ये जागरूकता निर्माण करते.
6. अमेरिकन डॉलरची छपाई.

भारतात, देशांतर्गत चलनवाढीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी आरबीआय जबाबदार आहे. त्याचप्रमाणे, अमेरिकेत देशांतर्गत चलनवाढीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी फेडरल रिझर्व्ह जबाबदार आहे. 

“फेडरल ओपन मार्केट कमिटी” देशातील आर्थिक आणि आर्थिक परिस्थितीच्या आधारावर प्रमुख धोरण दर, “फेडरल फंड रेट” ठरवते.

फेड महागाई, रोजगार इत्यादींशी संबंधित डेटा विचारात घेते.

ओपन मार्केट कमिटी वर्षातून ८ वेळा बैठक घेते. ती पत्रकार परिषदेद्वारे फेडचे दर जाहीर करते. सहसा, फेडचे अध्यक्ष त्या परिषदेत दर जाहीर करतात.

फेडरल रिझर्व्हच्या निर्णयांचा परिणाम केवळ अमेरिकन अर्थव्यवस्थेवरच नाही तर जागतिक अर्थव्यवस्थेवर होतो.

अमेरिकन डॉलर हे जागतिक चलन आहे. त्याच्या मागणीमुळे(demand) ते जागतिक चलन बनले.

फेड दरातील बदलाचा परिणाम स्वयंचलितपणे अमेरिकन डॉलरच्या पुरवठ्यावर होतो. फेडच्या निर्णयांचा जागतिक बाजारपेठांवर मोठा परिणाम होतो.