आरबीआय म्हणजे काय ?
RBI/आरबीआय ही भारताची मध्यवर्ती बँक आहे. तिचे मुख्यालय मुंबई, महाराष्ट्र येथे आहे.
मध्यवर्ती बँक म्हणजे काय – मध्यवर्ती बँक ही देशातील बँकिंग क्षेत्र आणि चलन संबंधित बाबींची सर्वोच्च संस्था असते. ती चलनविषयक धोरणे ठरवते आणि देशातील बँकांचे नियमन देखील करते.
बँकिंग व्यवस्था, चलन पुरवठा, चलन छपाई इत्यादींवर देखरेख आणि नियमन करण्यासाठी सरकारला एक विशेष संस्था आवश्यक असते. आणि अशा संस्थेला आपण देशाची ‘मध्यवर्ती बँक’ म्हणतो. अर्थव्यवस्थेच्या स्थिरतेसाठी मध्यवर्ती बँका खूप महत्त्वाच्या असतात.
१९४९ पासून रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया ही आपल्या देशाची मध्यवर्ती बँक आहे.
RBI/रिझर्व्ह बँक चलन आणि त्याचा पुरवठा व्यवस्थापित करते. ती भारतातील बँकांचे नियमन आणि देखरेख करते. आरबीआय बँकिंग व्यवस्थेतील चलन पुरवठा आणि व्याजदरांवर देखील नियंत्रण ठेवते.
ती भारत सरकारच्या अर्थ मंत्रालयाच्या अंतर्गत काम करते . ती देशाच्या वित्तीय व्यवस्थेचे वॉचडॉग/पर्यवेक्षक म्हणून काम करते.
RBI ला त्याचे अधिकार कुठून मिळतात ?
आपल्या मध्यवर्ती बँकेला संसदेच्या दोन कायद्यांमधून अधिकार मिळतात. म्हणजेच-रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया कायदा, १९३४ आणि बँकिंग नियमन कायदा, १९४९ .
या अधिकारांचा वापर करून रिझर्व्ह बँक पैसे छापू शकते, चलन/पैशाचा पुरवठा नियंत्रित करू शकते. ती बँकांना देशात काम करण्याचा परवाना देते. आरबीआय ही भारत सरकारची बँकर आहे म्हणजेच रिझर्व्ह बँक भारत सरकारच्या खात्यांचे व्यवस्थापन करते. आरबीआय राज्य सरकारांची बँकर म्हणूनही काम करते.
RBI ची कार्ये
- रिझर्व्ह बँक ही भारत सरकार आणि राज्य सरकारांची बँकर आहे.
- ते आपल्या देशातील बँकांचे नियमन आणि देखरेख करते. जर एखादी बँक आरबीआयच्या मार्गदर्शक तत्त्वांचे/सूचनांचे पालन करण्यात अयशस्वी ठरली तर रिझर्व्ह बँक त्या बँकेचा परवाना रद्द करू शकते.
- रिझर्व्ह बँक चलनी नोटा जारी करते. ज्या भारतीय चलनावर आरबीआय-गव्हर्नरची सही छापलेली असते ते आरबीआय छापते.
- रिझर्व्ह बँक ही बँकांची बँकर आहे. याचा अर्थ ती बँकांना कर्ज देते.
- रिझर्व्ह बँक इतकी मोठी आहे की बँकाही तिच्याकडून कर्ज घेतात!
- हे भारताच्या परकीय साठ्याचे(foreign reserve) व्यवस्थापन करते . ‘परकीय राखीव'(foreign reserve) हा परकीय चलन, सोने, आंतरराष्ट्रीय सरकारी रोखे इत्यादींसाठी एकत्रित शब्द आहे. तो आंतरराष्ट्रीय व्यापारातून (आयात-निर्यात) मिळवला जातो.
- ते देशाचे चलनविषयक धोरण ठरवते. चलनविषयक धोरण बँकांच्या महागाई आणि व्याजदरांवर परिणाम करते. या चलनविषयक धोरणांतर्गत रेपो दर निश्चित केला जातो. आरबीआयच्या या धोरणाच्या आधारे सरकार विविध महत्त्वाचे निर्णय घेते. या धोरणाचा भारतीय रुपयाच्या मूल्यावरही परिणाम होतो.
- या चलनविषयक धोरणानुसार गृहकर्ज, कार कर्ज, इतर ईएमआय स्वस्त किंवा महाग होतात.
- भारतातील पेमेंट आणि सेटलमेंट सिस्टीमचे नियामक आणि पर्यवेक्षक. UPI (युनिफाइड पेमेंट इंटरफेस) देखील बँकेच्या देखरेखीखाली येते. UPI हे NPCI द्वारे चालवले जाते जे भारतीय रिझर्व्ह बँकेची एक ना-नफा संस्था आहे.
- परकीय चलन विनिमय नियंत्रित करते.
- हे संकटात असलेल्या बँकांना कर्ज देऊन मदत करते आणि शेवटचा उपाय म्हणून काम करते. जेव्हा बँका संकटात असतात आणि इतर स्रोतांकडून निधी मिळवू शकत नाहीत, तेव्हा ते निधीसाठी रिझर्व्ह बँकेशी संपर्क साधू शकतात.
- हे सुरक्षा जाळ्या म्हणून व्यावसायिक बँकांचे रोख राखीव ठेवते. आर्थिक स्थिरतेसाठी ते महत्वाचे आहे.
- आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF ) मध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व करते .
- ते बाजारात सरकारी सिक्युरिटीज (G-sec.) प्रसारित करते .
आरबीआयची संघटनात्मक रचना
आरबीआयचे २१ सदस्य असलेले एक केंद्रीय संचालक मंडळ आहे. या मंडळाचे प्रमुख आरबीआयचे गव्हर्नर असतात. त्यात ४ डेप्युटी गव्हर्नर देखील असतात. इतर संचालक आणि व्यवस्थापक देखील असतात. गव्हर्नरसह सर्व सदस्यांची नियुक्ती भारत सरकार करते. गव्हर्नर आणि डेप्युटी गव्हर्नरचा कार्यकाळ साधारणपणे ५ वर्षांचा असतो. त्यांची पुन्हा नियुक्ती करता येते.
बोर्ड लोकशाही पद्धतीने चलनविषयक धोरणाच्या मुद्द्यांवर निर्णय घेते. मतदान करून निर्णय घेतले जातात.
दर दोन महिन्यांनी आरबीआय चलनविषयक धोरण आणि रेपो दर यावर निर्णय घेते.
शेवटी रिझर्व्ह बँक ही भारत सरकारची एजन्सी आहे. ती देशात आर्थिक स्थिरता आणण्याच्या उद्देशाने स्वतंत्रपणे काम करते. परंतु ती सरकारची एक संस्था म्हणून देखील काम करते. तिच्या फायद्यातून सरकारला लाभांश देते. आरबीआय तिच्या G-Sec , बँकांना कर्ज देणे इत्यादी कामांमधून नफा कमावते.
जगातील इतर मध्यवर्ती बँका
१. अमेरिकेची ‘फेडरल रिझर्व्ह सिस्टीम’ ही अमेरिकेची मध्यवर्ती बँक आहे. ती फेड रिझर्व्ह म्हणून प्रसिद्ध आहे.
२. ‘पीपल्स बँक ऑफ चायना’ – ही चीनची मध्यवर्ती बँक आहे.
३. ‘बँक ऑफ इंग्लंड’ – युनायटेड किंग्डम (यूके) ची मध्यवर्ती बँक.
४. ‘बँक ऑफ जपान’ – जपानची मध्यवर्ती बँक.
५. ‘रिझर्व्ह बँक ऑफ ऑस्ट्रेलिया’ – ऑस्ट्रेलियाची मध्यवर्ती बँक.
६. ‘युरोपियन सेंट्रल बँक’ – ही युरोपियन युनियनची सेंट्रल बँकिंग प्रणाली आहे .
मध्यवर्ती बँक ही देशाच्या आर्थिक व्यवस्थेचा आधारस्तंभ असते. अर्थव्यवस्थेची स्थिरता आणि हळूहळू विकास हे मुख्यत्वे मध्यवर्ती बँकेच्या कामकाजावर अवलंबून असते. या संदर्भात आरबीआयने प्रचंड काम केले आहे.
सप्टेंबर २०२५ पर्यंत, भारताचा एकूण परकीय चलन (फॉरेक्स) साठा अंदाजे ६९९ अब्ज अमेरिकन डॉलर्स होता, स्रोत: रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI).
follow us on
5 thoughts on “RBI / रिझर्व बँक ऑफ इंडिया/ Reserve Bank of India”