CPI आणि WPI – महागाई

केंद्रीय सांख्यिकी कार्यालय (Central statistical office (CSO) ) महागाईशी संबंधित डेटाची गणना आणि प्रकाशन करते, CSO ग्राहक किंमत निर्देशांक (Consumer Price Index= CPI) मोजते. ग्राहक म्हणून, आपण CPI बद्दल जागरूक असले पाहिजे कारण ते अर्थव्यवस्थेतील किरकोळ महागाई दर्शवते.

दुसरा महागाई प्रकार, जो घाऊक किंमत निर्देशांक (WPI) आहे. आर्थिक सल्लागार कार्यालय ,वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालयाच्या येते व हे WPI (wholesale price index )- म्हणजेच वस्तूचे उत्पादनाच्या वेळी असलेली महागाई.

---

महागाई आणि त्याच्या मूलभूत गोष्टींबद्दलची आमची मागील पोस्ट वाचा .

---

चलनविषयक धोरणाबाबत निर्णय घेण्यासाठी आरबीआय CPI चा डेटा वापरते. सी.एस.ओ (CSO) सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या अंतर्गत येते.

• वस्तू आणि सेवांच्या किमतीत होणारी वाढ म्हणजे महागाई. महागाई टक्केवारीत व्यक्त केली जाते.
• उदा. आज एका बाईकची किंमत १,००,००० रुपये आहे. पुढच्या वर्षी तीच बाईक १०७,००० रुपये किमतीची झाली.
  • म्हणजे त्या वर्षी महागाईचा दर ७% आहे.

डब्ल्यूपीआय आणि सीपीआय

CPI

ग्राहक किंमत निर्देशांक (CPI) हा महागाईचा मुख्य घटक आहे. नावाप्रमाणेच, CPI नेहमीच बातम्यांच्या मथळ्यांमध्ये राहतो. CPI अर्थव्यवस्थेत कुटुंबांनी वापरलेल्या ‘वस्तू आणि सेवा’साठी महागाईचा दर मोजतो. तो देशातील राहणीमानाचा खर्च प्रतिबिंबित करतो.

सीपीआय अर्थव्यवस्थेतील एकूण चलनवाढ दर्शवितो. केंद्रीय सांख्यिकी कार्यालय प्रमुख चलनवाढीशी संबंधित डेटा प्रकाशित करते. चलनवाढीशी संबंधित डेटा आरबीआय आणि सरकारच्या धोरणांच्या विकासासाठी महत्त्वाचा असतो.

किरकोळ स्तरावर वस्तूंच्या किमतींमध्ये होणारे एकूण बदल सीपीआयमध्ये विचारात घेतले जातात . तसेच शिक्षण, वाहतूक, आरोग्य, विमा, बँकिंग इत्यादी सेवांच्या किमतींमध्ये होणारे बदल देखील त्यात विचारात घेतले जातात.

ग्राहक किंमत निर्देशांकात अन्नपदार्थ आणि सेवांना जास्त महत्त्व आहे. येथे, आपण ग्राहक हे प्राथमिक वापरकर्ते आहोत.

WPI

घाऊक किंमत निर्देशांक (WPI) फक्त वस्तूंच्या महागाईचा दर मोजतो. घाऊक किंमत निर्देशांक घाऊक विक्रेत्यांच्या किंवा व्यवसायाच्या पातळीवर महागाईचा डेटा मोजतो, किरकोळ पातळीवर नाही. म्हणून, ग्राहक म्हणून, आम्हाला हा घाऊक किंमत निर्देशांक CPI इतका महत्त्वाचा वाटत नाही. या प्रकरणात घाऊक विक्रेते आणि व्यवसाय हे प्राथमिक वापरकर्ते आहेत.

इंधन, वीज (वीज), उत्पादित वस्तू, कृषी उत्पादन इत्यादी वस्तूंनाच WPI लक्ष्य करते. त्याचा सेवांशी काहीही संबंध नाही. ते उत्पादक पातळीवर उत्पादन खर्च प्रतिबिंबित करते, त्याच वेळी ग्राहक पातळीवर महागाई मोजण्यास मदत करते.

येथे, आपण पाहू शकतो की सेवांना कोणतेही महत्त्व नाही आणि इंधन आणि उर्जेला जास्त महत्त्व आहे.

सीपीआय आणि डब्ल्यूपीआयचा काय उपयोग आहे?

अर्थव्यवस्थेतील महागाईच्या ट्रेंडचे प्रमुख सूचक म्हणजे सीपीआय आणि डब्ल्यूपीआय. या डेटाच्या आधारे सरकार आणि व्यवसाय त्यांचे धोरणात्मक निर्णय घेतात. आरबीआय (रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया) आरबीआयचा रेपो रेट ठरवताना ग्राहक किंमत निर्देशांक (सीपीआय) विचारात घेते .

RBI ‘CPI’ चा वापर कसा करते –

भारतातील महागाई नियंत्रित करण्याची जबाबदारी आरबीआयवर आहे. देशातील महागाई नियंत्रित/नियमित करण्यासाठी मध्यवर्ती बँक तिच्या चलनविषयक धोरणाचा वापर करते.

महागाई	आरबीआयची भूमिका/कृती
१. जर महागाई जास्त असेल/वाढेल तर	आरबीआयने रेपो रेट वाढवला.
२. जर महागाई एका मर्यादेपेक्षा कमी झाली/कमी झाली तर	आरबीआयने रेपो रेट कमी केला.
३. स्थिर परिस्थितीत	आरबीआयने रेपो रेट कायम ठेवते, बदल होत नाही.